دو فرهنگ و یک فهم از معماری: تبیین موقعیت معماری و معماران از قرن هفتم تا نهم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استاد گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 استادیار گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22034/scart.2024.139646.1355

چکیده

 پژوهش­ های تاریخ­ معماری عمدتاً معطوف به بررسی فُرم و متغیرهای مادی مؤثر بر بناها بوده که باعث شده است زمینه ­های وابسته ای مثل عاملان و متغیرهای غیرمادی مؤثر بر این بناها از نظر دور بماند. حسب این نُقصان، هدفِ مطالعۀ حاضر تبیین جایگاه معماری، معماران و نیروهای غیرمادی مؤثر بر آنها در برهه ­ای از تاریخ اسلام است. با پیش­فرض تفاوت مفهوم گذشتۀ معماری با امروز و جمعی بودن مسیر عمل آن، مبانی نظری تحقیق بر نظریۀ کنشگر- شبکه، ضمن تطابق مفاهیم آن با آراء اندیشه­ ورزان بازۀ زمانی تحقیق قرار دارد. نوع پژوهش کیفی و روش آن تفسیری- تاریخی است. متکی به این سامانۀ نظری و دستگاه روشی و اخذ شواهد از متون تاریخی و در فاصلۀ زمانی قرون هفتم تا نهم هجری، مشخص شد که معماری برای اولین بار در این دوره به‌عنوان یک دانش مستقل در دستگاه طبقه‌بندی علوم مطرح و تکامل تعریف آن مرهون فهمی است که از میراث دانشی و نظام دیوانی دورۀ باستان و به‌خصوص عهد ساسانی به این دورۀ زمانی رسیده و متغیرهای غیرمادی مثل دین و جریان تصوف بر شکل کالبدی معماری این دوره و معماران این عصر تا حدی نافذ، اما اثربخشی بانیان و نظام قدرت بر آنها بیشتر بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Two cultures and a common perception of architecture: A reflection on the architecture and architects’ Status from the 7th to the 9th- century A.H

نویسندگان [English]

  • Seyed Ehsan Mirhashemi Routeh 1
  • Hossein Soltanzadeh 2
  • Shervin Mirshahzadeh 3
1 Ph.D. Candidate, Department of Architecture, Central Tehran Branch, Azad University, Tehran, Iran
2 professor, Department of Architecture, Central Tehran Branch, Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant professor, Department of Architecture, Central Tehran Branch, Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Architectural history studies have predominantly concentrated on formalistic investigations and the physical and natural variables' influences on buildings, which has led to neglecting affiliated fields such as immaterial factors or architecture actors. Due to these deficiencies, this study aims to reveal the position of architecture, architects, and immaterial factors that have affected them, in a portion of the Islamic epoch. With the assumption that the past concept of architecture has changed nowadays, and it has a collective nature, the research theoretical foundation is reliant on the actor-network theory, while its implications and denotations have been adapted to the ideas of the research period intellectuals. The study process is qualitative and of an interpretative-historical approach. The results demonstrate that The evolution of the understanding of architecture as an independent knowledge in this era is owed to the legacy of ancient and early Islamic periods, and despite the influences of religion and Sufism on architects and architecture of this time, it seems that the effectiveness of power discourse has been more than them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • architectural history
  • Ilkhanid and Timurid architecture
  • Mamluk architecture
  • religion and architecture
  • Sufism and architecture
منابع
آژند، یعقوب (1386). کتابخانه و صورت­خانه در مکتب هرات، گلستان هنر، 3(4)، 18- 23.
ابن­اخوه، محمد احمد قرشی (1360). آیین شهرداری (معالم­القربه فی احکام الحسبه)، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن­الاکفانی، شمس­الدین (1322ق). ارشادالقاصد الی اسنی المقاصد، تصحیح محمد سلیم الآمدی، بیروت: بی­نا.
ابن­حجرعسقلانی، احمدبن­علی (1969). إنباء الغمر بأبناء­العمر، محقق: حسن حبشی، 4 الاجزاء، مصر، لجنه إحیاء­التراث­الإسلامی.
ابن­حزم اندلسی، ابومحمد (1983). رسائل ابن­حزم الاندلسی، تحقیق احسان عباس، 4 الاجزاء، بیروت: مؤسسه العربیه للدراسات و النشر. 
ابن­حسین مسعودی، ابوالحسن علی (1349).  التنبیه و الاشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: بنگاه چاپ و ترجمه.
ابن­خلدون، عبدالرحمن. (1382)  مقدمه، ترجمۀ محمدپروین گنابادی، 2 جلد، تهران: علمی­فرهنگی.
ابن­رامی، محمدبن­ابراهیم­اللخمی (1999). الاعلان بأحکام­البنیان، تحقیق فرید سلیمان، بیروت: مرکزالنشر­الجامعی.
ابن­سینا، حسین­بن­عبدا... (1373). برهان شفا، ترجمۀ مهدی قوام صفری، تهران: فکر روز.
ابن­عربشاه، احمد (1817). عجائب­المقدور فی اخبارالتیمور، بی­جا: طبعه کلکتا.
ابن­عربی، محی­الدین (1420ق). الفتوحات­المکیه، تصحیح احمد شمس­الدین، 9 مجلدان، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
ابن­قتیبه دینوری، مسلم (1996). عیون­الاخبار، 3 مجلدان، قاهره: دارالکتب المصریه.
ابن­منظور، محمد­بن مکرم (1414ق). لسان­العرب، الطبعه­الثالثه، 15 الاجزاء، بیروت: دارالصادر.
ابن­واضح یعقوبی، احمد (1356).  البُلدان، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه­ونشر کتاب.
ابن­هندوشاه نخجوانی، محمد (1964). دستورالکاتب فی تعیین­المراتب، به­اهتمام، عبدالکریم علی­­اوغلی علی­زاده، 2 جلد، مسکو: دانش.
السخاوی، محمد بن عبد الرحمن (1992). الضوء­اللامع لأهل­القرن­التاسع، ۱۲ مجلدان، بیروت: دار مکتبه­الحیاه.
استنفورد، مایکل (1387). درآمدی بر فلسفۀ تاریخ، ترجمۀ احمد گلمحمدی، تهران: نی.
انواری، محمدرضا و نعمت­ا... کرم­الهی (1397). بررسی انتقادی مبانی معرفتی نظریۀ کنشگر- شبکه برونو لاتور، معرفت فرهنگی و اجتماعی، (35) 3، 35- 54.
بلر، شیلا و جاناتان ام بلوم (1389). معماری ایران در عهد ایلخانان، ترجمۀ نسرین طباطبایی و همکاران، در مجموعۀ اسلام، هنر و معماری، (صص 392-399)، زیر نظر هاتشتاین و دیلیس، تهران: پیکان.
بلر، شیلا و جاناتان ام بلوم (1397). معماری ایران و آسیای مرکزی در عهد تیموری و معاصرانشان، ترجمۀ محمد نغعی، در مجموعۀ هنر در تمدن اسلامی، (ج.2 صص 57-69)، زیر نظر مهرداد قیومی، تهران: سمت.
بوزجانی، ابوالوفاء (1389). کتاب­النجاره (در هندسه عملی)، تصحیح جعفرآقایانی چاوشی، تهران: میراث مکتوب.
بَیبَرس­المنصوری (1987). التحفه­الملوکیه فی­الدوله الترکیه، بالتصحیح: صالح حمدان، قاهره: الدارالمصریه­اللبنانیه.
تهانوی، محمد علی (1996). کشّاف اصطلاحات العلوم و الفنون، تحقیق علی دَحروج، 2 مجلدان، بیروت: مکتبه ناشرون.
جوادی­آملی، عبدا....(1372). شریعت در آئینه معرفت، ویرایش حمیدپارسا، تهران: رجاء.
حبیبی، زهرا، پات، فریبا و نگار ذیلابی (1401). معماری به مثابۀ بیانی سیاسی، تاریخ و تمدن اسلامی، (18) 38، 3-48.
حسینی­تربتی، ابوطالب (1342). تزوکات تیموری، مقدمه مجتبی مینوی، با ترجمه انگلیسی، تهران: کتاب­فروشی اسدی.
حلّی، حسن­بن­یوسف (1415ق). منتهی­المطلب فی تحقیق­المذهب، مشهد: مجمع­البحوث­الاسلامیه.
خانمحمدی, علی اکبر (1371). فتوت نامه بنایان، صفه، 2(1)، 10- 15.
خلیل­بن­شاهین­الظاهری، غرس­الدین (1894). زبده کشف الممالک، تصحیح پولیس راویس، پاریس: مطبعه­الجمهوریه.
خواندمیر، غیاث­الدین (1380). تاریخ حبیب­السیر، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، 4 جلد، چاپ 4، تهران: خیام.
دولتشاه سمرقندی (1382). تذکره­الشعرا، تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر.
رازجویان، محمود و سپیده مسعودی­نژاد (1397). گام­به­گام تا نظریه آفرینی، تهران: نی.
راغب­الاصفهانی، حسین­بن­محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن، چاپ 2، قم: دفتر نشرالکتاب.
رشید­الدین فضل­ا... (1940). تاریخ مبارک غازانی، به­اهتمام کارل یان، هرتفورد: اوستین.
سابتلنی، ماریا اوا (1387). باغ ایرانی، واقعیت و خیال، ترجمۀ داود طبایی، گلستان هنر ، 4 (2)، 16- 29.
سعیدالشیخلی، صباح (1362). اصناف در عصرعباسی، ترجمۀ هادی عالم­زاده، تهران: مرکز نشردانشگاهی.
سلطان­زاده، حسین (1394). برخی علل اهمیت یافتن صورت­های هندسی و بازتاب آن در معماری و شهر‌سازی تاریخی، نامۀ معماری و شهرسازی، 7 (14)، 157-173.
شمس­الدین­آملی، محمود (1381). نفائس­الفنون فی عرایس­العیون، تصحیح ابراهیم میانجی، 3 جلد، تهران: اسلامیه.
شهاب­الدین شیرازی (1346). تحریر تاریخ وصاف، به­قلم عبدالمحمد آیتی، 5 جلد، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
شیخ­الحکمایی، محمدعلی، میرشاهزاده، شروین، اسلامی، غلامرضا و زهرا فنایی. (1400). تأثیر اعتقادات دینی ایلخانان بر تغییرات بناهای مذهبی قرن 7 و 8، فصلنامۀ علمی مرمت و معماری ایران، 11 (26)، 49- 66.
صفا، ذبیح­اله. (1355)  نظری به تاریخ حکمت و علوم در ایران، تهران: چاپخانۀ سپهر.
طاش کُپری­زاده، احمد (1985).  مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم، 3 الاجزاء، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
طاهری، جعفر (1394). مناسبات معماری با علوم دقیقه در متون علمی دورۀ اسلامی، مطالعات معماری ایران، 4(7)، 127- 150.
طباطبایی، سیدجواد (1383). زوال اندیشۀ سیاسی در ایران، چاپ 4، تهران: کویر.
طباطبایی، محمدحسین (1372). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و تحشیه مرتضی مطهری، جلد4، چاپ 4، بنیاد علمی­وفرهنگی شهید مطهری.
طبری، محمدبن­جریر (1879). تاریخ­الامم و الملوک، 8 مجلدان، لیدن: بریل.
علاءالدوله سمنانی (1369). مصنفات فارسی، به­اهتمام نجیب­مایل هروی، تهران: علمی­وفرهنگی.
عمادی، سیدعلی (1387). احکام فقهی معماری: الاعلان بأحکام­البنیان، گلستان­هنر، 4 (2)، 110- 113.
فارابی، ابونصر (1358). سیاست مدنیه، ترجمه و تحشیۀ جعفر سجادی، تهران: انجمن فلسفه ایران.
فارابی، ابونصر (1389). احصاءالعلوم، ترجمۀ حسین خدیوجم، چاپ 4، تهران: علمی­وفرهنگی.
فراهیدی، خلیل­بن احمد (بی­تا).  کتاب­العین، تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرایی، 8 الاجزاء، بیروت، دار و مکتبه­الهلال.
فردوسی، ابوالقاسم (1960). شاهنامه (متن انتقادی)، زیر نظر برتلس، چاپ مسکو.
قربانی، ابوالقاسم و محمدعلی شیخان (1371). بوزجانی­نامه، تهران: علمی­وفرهنگی.
قطب­الدین­شیرازی، محمودبن­ضیاءالدین (1369). دره­التاج، تصحیح محمد مشکات، 5 جلد، چ 3، تهران: حکمت.
قلقشندی، ابوالعباس­احمد (1987). صبح­الاعشی فی صناعه­الانشاء، شرح و تعلیق محمدحسین­شمس­الدین، 15 الاجزاء، بیروت: دارالکتب­­العلمیه.   
قیومی­بیدهندی، مهرداد (1402). بنیادهای فهم تاریخ معماری: درس­نامه­ای میان­رشته­ای، تهران: متن.
کاتب­یزدی، احمدبن­حسین (1357). تاریخ جدید یزد، به­کوشش ایرج افشار، چاپ 2، تهران: امیرکبیر.
کلاویخو، گونزالس (1344). سفرنامۀ کلاویخو، ترجمۀ مسعود رجب­نیا، چاپ 2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گرابار، اولگ (1379). شکل­گیری هنر اسلامی، ترجمۀ مهرداد وحدتی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گروت، لیندا و دیوید وانگ (1392). روش­های تحقیق در معماری، ترجمۀ علیرضا عینی­فر، تهران: دانشگاه تهران. 
لاله، هایده (1375). معماران دورۀ اسلامی: دانش نظری و کاربرد عملی آن، وقف میراث جاویدان، 4 (3و 4) 39- 50. 
محمدی ملایری، محمد (1382). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به اسلامی: نظام دیوانی ساسانی در دولت خلفا، 6 جلد، تهران: توس.
محمدبن­منور (1389). اسرارالتوحید، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، 2 جلد، تهران: آگاه.
مجتهدزاده، روح­ا.... (1400). مناسبات معماری و علوم در ایران دوران اسلامی، تهران: متن.
مرتضوی، منوچهر (1370). مسائل عصر ایلخانان، تهران: نگاه.
مقریزی، تقی­الدین احمد (1418 ق). المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، 4 الاجزاء، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
مقریزی، تقی­الدین احمد (1997). السلوک لمعرفه دوَل­الملوک، تحقیق عبدالقادر عطا، 8 الاجزاء، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
نجفی، مهنام (1397). معماری روزگار مملوکیان، در مجموعۀ هنر در تمدن اسلامی، (ج.2، صص 119-145)، زیر نظر مهرداد قیومی، تهران: سمت.
نجیب­اغلو، گلرو ( 1398).  هندسه و تزئین در معماری اسلامی، ترجمۀ مهرداد قیومی، چاپ 3، تهران: نشر روزنه.
نراقی، ملامحمدمهدی (بی­تا). جامع­السعادات، 3 مجلدات، چاپ 4، بیروت: مؤسسه­الاعلمی­للمطبوعات.
نصیر­الدین طوسی، محمدبن­محمد (1356). اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضاحیدری، تهران: خوارزمی
نصیر­الدین طوسی، محمدبن­محمد (1367). اساس­الاقتباس، به­تصحیح مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
نفیسی، سعید (1388). تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: پارسه.
واعظ­کاشفی سبزواری، حسین (1350). فتوت­نامه سلطانی، به­اهتمام محمدجعفرمحجوب، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ویلبر، دونالد (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانان، ترجمه عبدا... فریار، چاپ 2، تهران: علمی­وفرهنگی.
ویلبر دونالد و لیزاگلمبک (1374). معماری تیموری در ایران و توران، ترجمۀ کرامت­ا... افسر و محمد یوسف­کیانی، تهران: سازمان میراث­فرهنگی.
هاشمی، سیده­میترا (1397). معماری روزگار ایلخانان، در مجموعۀ هنر در تمدن اسلامی، (ج.2، صص 3-17)، زیر نظر مهرداد قیومی، تهران: سمت.
 
Refrences
-Abou Seif, D.B. (1995). Muhandis, Shad, Mu‘allim:Note on the building craft in the Mamluk period, Der Islam (72) 2, 293-309.
-Babaie, S. (2018). Chasing after Muhandis. K. Rizvi (ed.).  Affect, Emotion, and Subjectivity in Early Modern Muslim Empires: New Studies in Ottoman, Safavid, and Mughal Art and Culture. (Pp 21- 44), Leiden: Brill.
-Blair, S. and J.M. Bloom (2003). The mirage of Islamic art: Reflections on the study of an unwieldy field. Art Bulletin, 85(1), 152–184.
-Bloom, J. (1999). Mamluk Art and Architectural History, Mamluk Studies Review, (3), 31–58.
-Ching, F.D.K., Mark Jarzombek and Vikramaditya Prakash (2017), A golobal history of architecture, 3th edition, NJ: wiley.
-Collingwood, R. G. (1946). The idea of history, Oxford: Clarendon press.
-Dilaveroglu, B. Polatoglu, c. & A. Ciravoglu (2021). A review on actor- network theory as a potential tool for architectural study, Eurasian Journal of Social Sciences, (9) 1, 44-60.
-Fernandes, L. (1997). Mamluk Architecture and the Question of Patronage, Mamluk Studies Review, (1), 107-120.
-Grabar, O. (1984). Reflections on Mamluk art, Muqarnas, (2), 1–12.
-Humphreys, S. (1972). The Expressive intent of the Mamluk architecture in Cairo, Studia Islamica (35),69–119.
-Latour, B. (1996). On Actor-network Theory: A few clarifications, SozialeWelt, 47(4), 369-81.
-Latour, B. (1999). On Recalling ANT, In Actor Network Theory and After, J. Law, and J. Hassard (ed.). Oxford: Blackwell.
-Latour, B. (2005). Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory, Oxford University Press.
Latour, B. (2014). What is the style of matters of concern? In Spinoza Lectures. Open Library: VanGorcum.
-Law, J. (1999). After ANT, Complexity, Naming and Topology, In Actor Network Theory and After, J. Law, and J. Hassard (ed.). Oxford: Blackwell.
-Law, J. (2008a). Actor Network Theory and material semiotics, In: B.S. Turner (Ed.). The New Blackwell Companion to Social Theory, Oxford: Blackwell, pp.141–158.
-Law, J. (2008b). On sociology and STS. The Sociological Review, (56),623-649.
-Leach, A. (2010). What is architectural history, Cambridge, Polity press.
-Mayer, L. (1956). Islamic architects and their works, Geneva: Skira.
-Meinecke, M. (1985). Mamluk architecture, Regional architectural tradition, Damaszener Mitteilungen, (2), 163–75.
-Necipoğlu, G. (2017). Ornamental geometries: A Persian compendium at the Intersection of the Visual Arts and Mathematical Sciences, G. Necpoglu (Ed.). In The arts of ornamental geometry, (pp 11-78). Leiden: Brill.
-O'Kane, B. (1996). Monumentality in Mamluk and Mongol art and architecture,"Art History, (19), 499–522.
-Parcell, S (2012). Four historical definition of architecture, McGill university press.
-Perez Gomez, A. (2016). Timely meditations, Montreal: right angle international.
-Rabbat, N. (1998). Architects and Artists in Mamluk Society, Journal of rchitectura1 Education, (52) 1, 30-37.
-Rabbat, N. (2002). Perception of architecture in Mamluk sources, Mamluk Studies Review, (6), 155-176.
-Tabbaa, Y. (1988). Geometry and memory in the design of the Madresat al Firdows in Aleppo, In theories and principles of design in the architecture of Islamic societies, (pp 23-34), Cambridge, The Aga Khan program.
-Watkin, D. (1980). The rise of architectural history, London, NJ architectural press east view editions.