نگاه شاهانه در دورنماسازی: مطالعه تحولات نقاشی منظره‌پردازی در عصر ناصری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، دانشکده پژوهشهای عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

2 استادیار، گروه نقاشی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

3 استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران

10.22034/scart.2025.142600.1638

چکیده

دوران سلطنتی ناصرالدین شاه دوران ظهور ژانرهای جدید در نقاشی و کاربرد گسترده واقع­ گرایی در نقاشی ­ها متاثر از هنر اروپایی است. منظره ­پردازی یکی از این شیوه‌های نو در تصویرپردازی بود که پیش از این، به صورت ژانری مستقل و تکنیک­ ها و شیوه­ های بازنمایی جدید، متداول نبود. در تاریخ نقاشی ایران، منظره ­پردازی غالبا جزئی تکمیل کننده تصویر بود و برای پرداخت فضاهای خالی یا جدا کردن بخش­های نقاشی از یکدیگر یا برای تصویرسازی در پس‌زمینه مورد استفاده قرار می ­گرفت. در مقاله حاضر ضمن بررسی زمینه‌های ظهور منظره‌پردازی با اسلوب جدید، این پرسش‌ها دنبال می‌شود که نهاد قدرت با مولفه ­ها و وی‍ژگی های نقاشی منظره­ پردازی در عصر ناصری چه رابطه ­ای داشت؟ چگونه آثار منظره ­پردازانه عرصه ظهور قدرت شدند و نگاه شاهانه و سوگیری مناسبات قدرت را در عصر ناصری رویت­ پذیر کردند؟ روش‌شناسی مقاله حاضر برای پاسخ به پرسش‌های پژوهش مبتنی بر تحلیل گفتمان است که با مطالعه اسناد، تصاویر و نمونه آثار انتخاب شده، به تحلیل روابط میان نهاد سلطنت، قدرت پادشاه، نظام آموزش جدید و تاثیر عکاسی بر منظره‌پردازی پرداخته می‌شود. یافته­ های پژوهش حاکی از آن است منظره­ پردازی در عصر ناصری، در ثبت مکان­ نگاره­ ها و چشم اندازهای شهری برآمده از گفتمان مدرنیته و تجددخواهی شاه است. منظره‌هایی از چشم‌اندازهای سرزمینی در طول سفرهای ناصرالدین‌شاه و منظره‌های شهری از چشم‌انداز بالای کاخ، و تصورپردازی‌های ناصرالدین‌شاه همه در امتداد نگاه شاهانه است. تصاویر منظره در واقع مدیوم سیاسی برای ثبت حدود و ثغور ممالک محروسه و متعلقات شاه بود و آپاراتوس نگاه شاهانه، چه دیدن و چگونه دیدن از زاویه نگاه ناصرالدین­ شاه را تثبیت می‌کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The royal gaze in landscape painting: A study of the transformations in landscape painting during the Naseri era

نویسندگان [English]

  • Ensieh Torabi 1
  • Said Mohsen Alavinejad 2
  • Mohamad Reza Moridi 3
1 PH. D. student, َ Faculty of Advanced Studies in Arts and Entrepreneurship, Art University of Esfahan, Esfahan, Iran
2 Assistant professor, Department of Painting, Faculty of Visual Arts, Art University of Esfahan, Esfahan, Iran
3 Assistant professor, Department of Art Research, Faculty of Theoretical Sciences and Higher Art Studies, Iran University of Art,
چکیده [English]

The reign of Nasser al-Din Shah was a period of the emergence of new genres in painting and the widespread use of realism in paintings influenced by European art. Landscape painting was one of these new methods of illustration that had not previously been common as an independent genre and new techniques and methods of representation. In the history of Iranian painting, landscape painting was often a complementary part of the image and was used to fill empty spaces or separate parts of the painting from each other or to create images in the background. In this article, while examining the contexts for the emergence of landscape painting in a new style, the following questions are pursued: What was the relationship between the institution of power and the components and characteristics of landscape painting in the Nasserian era? How did landscape works become the arena for the emergence of power and make the royal gaze and the bias of power relations in the Nasserian era visible? The methodology of the present article is based on discourse analysis to answer the research questions. By studying documents, images, and selected works, the relationship between the institution of monarchy, the power of the king, the new education system, and the impact of photography on landscape painting is analyzed. The research findings indicate that landscape painting in the Nasrid era, in recording topographies and urban landscapes, emerged from the discourse of modernity and modernism of the king. Views of territorial landscapes during Nasser al-Din Shah's travels and urban landscapes from the perspective of the palace, and Nasser al-Din Shah's imaginations are all in line with the royal gaze. Landscape images were in fact a political medium for recording the boundaries and depths of the enclave and the king's possessions, and the apparatus of the royal gaze established what to see and how to see from the perspective of Nasser al-Din Shah.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Discourse Analysis
  • Landscape Painting
  • Iranian Painting
  • Naseri Era
منابع   
اتابای، بدری (۱۳۵۵). فهرست تاریخ سفرنامه- سیاحت نامه- روزنامه- جغرافیای خطی کتابخانه سلطنتی. یغما، ۳۳۹.
امانت، عباس (۱۴۰۰ ). تاریخ ایران مدرن. ترجمه م. حافظ. تهران: نشر فراگرد.
اوجی، آزاده (1395). پژوهشی در منظره‌نگاری در عکاسی ایران، با تمرکز بر دورۀ تاریخی قاجار. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
داودیان، شیرین (1395). اتوپیا و ناکجاآباد در منظره­پردازی رومانتیسم و میراث آن در منظره­پردازی معاصر. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران.
ذکاء، یحیی (۱۳۸۲). زندگی و آثار استاد صنیع­الملک ابوالحسن غفاری  ۸۳-۱۲۲۹. تهران: مرکز نشر دانشگاهی میراث فرهنگی کشور.
ذکر علی، نرگس (1394). سرآغاز منظره‌نگاری در نقاشی معاصر ایران با محمودخان صبا. دانش هنرهای تجسمی، 4، 18-1.
رز. ژیلیان (۱۳۹۴). روش و روش­شناسی تحلیل تصویر. ترجمه سید جمال­الدین اکبرزاده جهرمی، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات.
رینگر، مونیکا ام. (۱۳۹۶). آموزش دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار. تهران: انتشارات ققنوس.
سعیدی انارکی،  (1399). مطالعه سیرتحول واقع نگاری در منظره­سازی نقاشان فرنگی­ساز از دوره صفوی تا پایان قاجار. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه سوره.
طباطبایی، جواد (۱۴۰۰). تأملی درباه ایران. جلد دوم. بخش نخست. تهران: انتشارات مینوی خرد.
طباطبایی، جواد (۱۴۰۱). تأملی درباه ایران. جلد دوم. بخش دوم. تهران: انتشارات مینوی خرد.
محمدی وکیل، مینا؛ بلخاری قهی، حسن (1397). دلیل فقدان منظره‌نگاری در نقاشی ایرانی با توجه به اتیمولوژی واژه طبیعت در زبان فارسی. هنرهای تجسمی، 1، 45 – 56.
میرسپاسی، علی (۱۳۹۸). تأملی در مدرنیته ایرانی: بحثی درباره گفتمان روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران. تهران: نشر ثالث.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۵). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از ربیع الاول۱۲۸۳ تا جمادی الثانی ۱۲۸۴ق. به کوشش مجید عبد امین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۵). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از ربیع الثانی۱۳۰۹ تا صفرالمظفر ۱۳۱۰ق. به کوشش مجید عبد امین و نسیرن خلیلی. تهران: انتشارات آفاق گستر کیمیا.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۷). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از ربیع الاول۱۳۰۸ تا ربیع الثانی ۱۳۰۹ق. به کوشش مجید عبد امین و نسرین خلیلی. تهران: انتشارات سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۷). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از ربیع الاول۱۳۰۹ تا صفرالمظفر ۱۳۱۰ق. به کوشش مجید عبد امین و نسرین خلیلی. تهران: انتشارات سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۷). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از ربیع الاول۱۳۱۰ تا جمادی الاول ۱۳۱۲ق. به کوشش مجید عبد امین. تهران: انتشارات سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۷). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از جمادی الاول۱۳۱۲ تا ذیقعده ۱۳۱۳ق .به کوشش مجید عبد امین. تهران: انتشارات سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۹). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از شوال ۱۲۸۸ تا ذیحجه ۱۲۹۰ق. به کوشش مجید عبد امین. تهران: انتشارات سخن.
ناصرالدین شاه (۱۳۹۹). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه از محرم ۱۲۹۱ تا رمضان۱۲۹۳ق. به کوشش مجید عبد امین. تهران: انتشارات دکتر محمود افشار.
یعقوب‌پور، آرمان (1392) طبیعت از منظر نقاشان معاصر ایران، از سال ۱۳۲۰ تا امروز. رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
 
 
References
Amanat, A. (1997). Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896. Univ of California Press.
Bermingham, A. (1994). System, order, and abstraction: The politics of English landscape drawing around 1795. In in W.J.T Mitchell (ed), landscape and power. University of Chicago Press.