مطالعه‌ی موسیقی مجلسی شهر سنندج از منظر ویژگی‌های موسیقایی و شعری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه موسیقی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

2 استادیار، گروه موسیقی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

3 استادیار، گروه موسیقی، دنشکده هنر ومعماری، دانشگاه کردستان، سنندج. ایران.

10.22034/scart.2025.141166.1512

چکیده

اصطلاح «موسیقی مجلسی» به‌نسبت فرهنگ‌های مختلف مفهومی دوگانه دارد. در بعضی فرهنگ ها، به‌منظور بستری اجرایی است و به فراخور فرهنگ حاکم هرگونه‌ای از موسیقی در آن قابل اجرا است. در برخی دیگر، موسیقی مجلسی گونه‌ای موسیقایی است با پارامترهای مشخص. موسیقی مجلسی سنندج نیز یک ژانر است که به آن «بَرتَونانَه» و «دُمانَه» هم می‌گویند. در این مقاله عوامل ساختاری این ژانر که شامل شعر و عناصر موسیقایی، و چگونگی بهره‌گیری از آنها است واکاوی می‌شود و از این طریق چرایی کاربرد اصطلاح بَرتَونانَه و دُمانَه تبیین خواهد شد. پژوهش کیفی حاضر از نظر ماهیتی توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها به روش اسنادی و استفاده از آرشیو شنیداری و بخشی نیز از طریق کار میدانی هم‌چون حضور در محل اجرا و مصاحبه جمع‌آوری شده است. یافته‌ها نشان می دهد دُمانَه یعنی منتسب به «دُم»، که اجتماعی حاشیه‌نشین در سنندج است و تکثر حضورشان در اجرای مجلسی باعث شده که این گونه را دُمانَه نیز بنامند و از طرفی، بسیاری مجلسی را مشتق از بَرتَونانَه می‌دانند که موسیقی قالی‌بافان است. ساختار مجلسی بر چگونگی کاربست شعر و ملودی استوار است، بطوریکه از منظر موسیقی شاخصه‌ی ریتمیک آن (٨/٧) است و ملودی فرمی استروفیکی دارد. اشعار هم تماماً فولک هستند و در چهار فرم زنجیره‌ای، آزاد، روایی و بداهه‌سرایی به‌کار برده می‌شوند. فرم زنجیره‌ای منحصر به مجلسی است، زیرا در ادبیات کُردی و دیگر گونه‌های موسیقی دیده نمی‌شود. مجلسی دارای سه شیوه‌ی اجرایی یک‌قولی(یک‌نفره)، دوقولی(دونفره) و جمعی است. این روش‌ها در تقویت تعامل و همگرایی اجتماعی نقش دارند و اهمیت فرهنگی موسیقی مجلسی را در تقویت پیوندها اجتماعی برجسته می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Study of chamber music of Sanandaj from the viewpoint of musical and poetic characteristics

نویسندگان [English]

  • Hamid Haseli 1
  • Mostafa Mahmoudjanloo 2
  • Vahid Soleimani Nejad 3
1 Assistant Professor, Department of Music, Faculty of Art and Architecture. University of Kurdistan. Sanandaj. Iran.
2 Assistant Professor, Department of Music, Faculty of Art and Architecture. University of Kurdistan. Sanandaj. Iran
3 Assistant Professor, Department of Music, Faculty of Art and Architecture, University of Kurdistan, Sanandaj. Iran.
چکیده [English]

The term "chamber (Majlessi) music" has dual meanings across different cultures. In some contexts, it refers to a performance setting where any type of music can be played according to the prevailing culture. In others, chamber music signifies a specific musical genre with distinct parameters. Sanandaj Majlessi music, also known as "Bartonaneh" and "Domaneh," is a genre explored in this study. This article analyzes the structural factors of this genre, including its poetic and musical elements, and explains the use of the terms Bartonaneh and Domaneh. This qualitative research is descriptive-analytical in nature. Data were collected using library methods, audio archives, and fieldwork, including attending performances and conducting interviews. The findings indicate that "Domaneh" is linked to the "Dom" community, a marginalized group in Sanandaj. Their frequent involvement in Majlessi performances led to the term Domaneh. In the case of Bartonaneh; many consider Majlessi to derive from Bartonaneh, the music associated with carpet weavers. Majlessi music's structure is based on how to use poetry and melody. Musically, it features a 7/8 rhythmic pattern and its melody is based on strophic form. The poems, all folk in origin, are utilized in four forms: chain, free, narrative, and improvisation. The chain form is unique to Majlessi, as it does not appear in Kurdish literature or other musical types. Majlessi music employs three performance methods: solo, duet, and collective. These methods play a role in enhancing social interaction and convergence, highlighting the cultural significance of Majlessi music in fostering community ties.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Folk music
  • chamber music
  • Bartonane
  • Domane
منابع
 احمدی، بابک (١٣٨٩) موسیقی شناسی: فرهنگ تحلیلی مفاهیم. تهران: نشر مرکز.
ادموندز، سیسیل، جی. (۱۳۶۷). کردها، عرب‌ها و ترک‌ها. ترجمه­ی ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان.
آریان­پور، امیرحسین (١٣٥٤). جامعه­شناسی هنر. چاپ سوم، تهران: انجمن کتاب دانشجویان (دانشکده هنرهای زیبا-دانشگاه تهران).
آزاده­فر، محمدرضا (١٣٩٣). اطلاعات عمومی موسیقی. چاپ اول، تهران: انتشارات نی.
ئه­حمه­، وریا؛ پیشداد، خالید (١٤٠١). هه­ندی له شیوه گوتنه­کانی موسیقای کوردی. سقز: بیریار.
برتلس. ی. ا. (١٩٦٠). شاهنامه­ی فردوسی (متن انتقادی). جلد اول، مسکو: انستیتو خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی.
بهار، مهری؛ نظری، هادی (١٤٠١). موسیقی محلی؛ چالش­ها و راهکارهای خلق ثروت(مورد مطالعه: موسیقی محلی کهگیلویه و بویراحمد). فصلنامه علمی جامعه شناسی فرهنگ و هنر، ٤(٢)، ٨٥- ١٠٦.
پرهیزی، عبدالخالق (١٣٨٥). وزن شعر کردی. تهران: کتاب زمان.
تورابلی، خلیل؛ جهاندیده، افشین (١٣٧٦). اودیسۀ کولی ها. نشریه­ی پیام یونسکو. 28 (٣١٧)، ١٦-١٣.
تهرانی، محمدشفیع (۱۳۴۹). تاریخ نادرشاهی (نادرنامه). به اهتمام رضا شعبانی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
حاج­امینی، بهمن (۱۳۸۱ب). چهار آواز در موسیقی کردستان. فصلنامه موسیقی ماهور، (١٧): ٧٨-٥٧.
حاج­امینی، بهمن (١٣٨١الف). موسیقی کردهای هورامان. تهران: موسسه­ی فرهنگی- هنری ماهور.
حاج­امینی، بهمن (۱۳۹۴). حیات موسیقایی کردستان در سده­ی اخیر (بررسی موردی شهر سنندج). مجموعه مقالات نخستین همایش ملی پژوهش موسیقی کردی، سنندج: معاونت فرهنگی- اجتماعی دانشگاه کردستان: ٢٢-٥.
حجاریان، محسن (١٣٨٦). مقدمه­ای بر موسیقی شناسی قومی. تهران: انتشارات کتاب­سرای نیک.
حه­مه­باقی، محه­مه­د (١٩٩٨). سه­یید عه­لی ئه­سغه­ر کوردستانی. نامعلوم.
حه­مه­باقی، محه­مه­د (٢٠٠٢). میژووی موسیقای کوردی، چاپی دووه­م. هه­ولیر: ئاراس.
خدنگی­بارانی، مجتبی، و توسلی، محمدمهدی (١٣٩٥). بررسی موسیقی مذهبی بلوچستان ایران و شبه قاره با تاکید بر موسیقی قوالی و گواتی با رویکرد اتنوموزیکولوژی. کنفرانس بین المللی پژوهش در مهندسی، علوم و تکنولوژی،گرجستان. SID. https://sid.ir/paper/871261/fa
خدیوجم، حسین و دیگران (۱۳۶۷). شعر و موسیقی در ایران (مجموعه مقالات). چاپ دوم، تهران: انتشارات هیرمند.
خضری، صلاح (۱۳۹۲). بیت خوانی نماد موسیقی مکریان. گفتگو با کژوان ضیاءالدینی، هفته­نامه­ی سیروان، (٧٤١): ١٥.
رازقی، نادر؛ علیزاده، محمدامین؛ علی­نژاد، کریم (١٣٩٩). تحلیل جامعه­شناختی نقش و جایگاه زنان در موسیقی مردم­پسند: ارائه یک نظریه زمینه­ای. فصلنامه علمی جامعه­شناسی فرهنگ و هنر، ٢(١)، ٢٦- ٤٧.
ره­ووف، سه­لاح (٢٠٠٩). پولینکردنی فورم و په­یژه­کانی موسیقای کوردی. سلیمانی: سه­رده­م.
سلیمی، هاشم (١٣٩٢). ترانه و ترانه­خوانی در فرهنگ مردم کرد. تهران: سروش.
شرفکندی، عبدالرحمن (١٣٦٩). هه­نبانه بورینه (فرهنگ لغت کردی-فارسی). تهران: سروش.
شوکر، روی (١٣٨٤). شناخت موسیقی مردم­پسند. ترجمه­ی محسن الهامیان، تهران: موسسه­ی فرهنگی-هنری ماهور.
ضیاءالدینی، کژوان (۱۳۹۴). پیشینه موسیقی در سنندج. مقاله چاپ­نشده، بی­جا.
ضیاءالدینی، کژوان (۱۳۹۷). مفهوم بند در موسیقی کردهای مکریان. تهران: سوره­ی مهر.
علیزاده­خیاط، ناصر؛ حسینی آبباریکی، سیدآرمان (١٣٩٧). پژوهشی در وزن فهلویات (با تکیه بر فهلویات کردی). نشریه­ی ادبیات و زبان­های محلی ایران زمین، ٤ (١)، ١٠٥-٨٧.
فاطمی، ساسان (۱۳۹۳). جشن و موسیقی در فرهنگ‌های شهری ایرانی. تهران: موسسه­ی فرهنگی- هنری ماهور.
فاطمی، ساسان (١٣٩٢). پیدایش موسیقی مردم پسند در ایران. تهران: موسسه­ی فرهنگی- هنری ماهور.
فرازمند، پرنگ و آقامحسنی، کیوان (١٤٠٠). موسیقی دیاسپورایی کردهای ایرانی مقیم سوئد (کارکرد موسیقی درجامعه کردهای ایرانی مقیم سوئد و بررسی دگرفرهنگ­پذیری موسیقایی آنان). نامه هنرهای نمایشی و موسیقی، 26، ١١٢-٩٥.
فرخ­نیا، رحیم؛ محمدی، ابراهیم (١٣٨٩). موضوعات محوری در موسیقی­شناسی قومی کردهای ایران. نشریه هنرهای نمایشی و موسیقی، 40، ٣٧-٢٧.
فه­زلوللاهی، سیامه­ک (١٣٩٣). شاره­که­م سنه(لیکورین و وینه­سازی). سنندج: انتشارات شمیم سنندج.
قره­سو، مریم (۱۳۹۸). شنود موسیقی در آیین زار. نامه هنرهای نمایشی و موسیقی، ٢٤ (٢)، ٧٦-٦٧.
کیمی ین، راجر (١٣٨٠). درک و دریافت موسیقی. ترجمه­ی حسین یاسینی، چاپ دوم، تهران: چشمه.
مردوخ­کردستانی، محمد (۱۳۷۹). تاریخ مردوخ. تهران: نشر کارنگ.
مریام، آلن (١٤٠١). انسان­شناسی موسیقی. ترجمه­ی مریم فره­سو، چاپ دوم، تهران: موسسه­ی فرهنگی- هنری ماهور.
مسعودیه، محمد تقی (۱۳۸۳). مبانی اتنوموزیکولوژی (موسیقی شناسی تطبیقی). چاپ دوم، تهران: انتشارات سروش.
منادی، مرتضی (۱۳۸۵). روش کیفی در علوم اجتماعی و علوم رفتاری. نشریه­ی روش­شناسی علوم انسانی، ۱۲ (٤٧)، ٩٣-٨٠.
میثمی، سیدحسین (١٣٨١). تشکیلات موسیقی دربار صفوی. فصلنامه­ی موسیقی ماهور، ٥ (١٧)، ٥٠-٣١.
میرزائی­کوتنائی، محمد (١٤٠٠). کردستان و موسیقی (سازشناسی). تهران: پرهیب.
نصراله­پور، علی­اصغر (١٣٩٦). سازآوای کردی. کرمانشاه: انتشارات دیباچه.
نظری، اشکان (١٣٩٥). بررسی فرهنگی و ساختاری موسیقی مقامی کردستان عراق، پایان­نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه هنر تهران
نظری، اشکان (١٣٩٧). بررسی مفهوم و ساختار مدال مقام در موسیقی کردستان عراق (تجزیه و تحلیل دو مقام الله ویسی و آی آی). نشریه نامه هنرهای نمایشی و موسیقی، ٩ (١٧)، ١٢٣-٩٩.­
نقیب­­سردشتی، بهزاد (١٣٨٥). نگرشی بر سازشناسی موسیقی کردی. تهران: انتشارات توکلی.
نیکیتین، واسیلی (١٣٦٦). کرد و کردستان. ترجمه­ی محمد قاضی، تهران: انتشارات نیلوفر.
ویسی، هیوا (۱۳۹۸). نقدی بر تقسیم­بندی شاخه‌های زبان کردی بر مبنای حوزه جغرافیایی. پژوهشنامه ادبیات کردی، ٥ (٨)، ١٤٠-١٢٥.
 
References
Denzin, N. K. and Lincoln, Y. S. (ed 2005). The sage Handbook of Qualitative Research (Third Edition), Thousand Oaks: Saga Publications.
 
Longworth, M. D. (1907). Popular poetry of the Baloches. London.
 
Sacks, A. M. (2016). "A Comparative History and the Importance of Chamber Music". Capstone Projects and Master's Theses. 542.
 
Sicca, L. M. (2000). Chamber music and organization Theory: some Typical organizational phenomena seen under the Microscope, studiesin cault. orgs. And socs., 2000, vol. 6, pp.145-168.
 
Stoupa, E. P. (2019). Music in the Arab World: Performing Tarab. Centre for Mediterranean, Middle Est and Islamic Studies of the University of Pelponnese.