مطالعه آیکونوگرافیک خیر و شر در نگاره" نبرد ایرانیان با تورانیان به کوه هماون" از شاهنامه طهماسبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، گروه هنر، دانشکده جامعه و رسانه، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

2 استادیار پژوهشکده هنر ایران، فرهنگستان هنر ایران، تهران، ایران

3 استادیار دانشکده عمران، هنر و معماری واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

4 استادیار، گروه هنر، دانشکده جامعه و رسانه، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

10.22034/scart.2025.139609.1352

چکیده

صحنه ­های نبرد از موضوع­ات مهم نگارگری ایرانی است که اغلب در شاهنامه­ های مصور، تجلی یافته ­است. یکی از این صحنه‌ها، برگی از شاهنامه طهماسبی به رقم عبدالعزیز، تحت عنوان" نبرد ایرانیان و تورانیان به کوه هماوَن" درقرن دهم ه.ق/ شانزدهم.م، است. از آنجا که تمام وقایع باستانی شاهنامه متأثر از تقابل راستی و ناراستی و نیروهای خیر و شر است، پژوهشگر در تلاش است، نگاره را در خصوص مفاهیم نیروهای خیر و شر، با رویکرد آیکونوگرافی به بحث و تحلیل گذارد. در این راستا هدف پژوهش، گشایش حقایقی است که به خوانش و دریافت معانی این نگاره، یاری می­رساند. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سوال اصلی است که چه پیوند و رابطه معنا­داری میان نقش­مایه ­ها و مضامین خیر و شر از ورای تصویر مزبور وجود دارد؟ روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی، با رویکرد آیکونوگرافی و منابع آن از نوع کتابخانه­ ای است. نتایجِ پژوهش نشان می ­دهد که اشعار متن این نگاره، مربوط به مرحله نبردِ ایرانیان و تورانیان در کوهسارِ منطقه کاسه­رود و قبل از نبرد هماوَن است و عنوان نگاره با روایت ادبی آن تطابق ندارد. همچنین شواهد ادبی و تاریخی، گواهی می­ دهد که توجه به مذهب شیعه و ملی­ گرایی­ دوران صفوی، در همانندسازی داستان­های باستانی ایران با جنگ­های عهد صفوی که جهاد خوانده می­ شد تأثیر به­ سزایی در مصورسازی و پیام­های تصویری این نگاره داشته است. نقش­مایه ­های نمادینی چون بیرق ­های سرخ و سبز، سرخ پوشان قزلباش، کلاه حیدریِ سلحشوران ایران و نبرد هم­گروه ایرانیان در مقابل تورانیان، محتوای رویارویی خیر و شر را به نمایش گذاشته ­اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Iconographic study of good and evil in the picture entitled “ The Armies of Iran and Turan collide in Hamavan mountain” from Tahmasbi Shahnameh

نویسندگان [English]

  • Azar Bagheri 1
  • Nhid Abdi 2
  • Nayer Tahoori 3
  • Seyed Rahman Mortazavi 4
1 : Ph.D. Student of Art research of Department of Art, Institute of Society and Media, ISF.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 : Assistant Professor of Arts Research Institute, Iranian Academy of Arts, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Civil Engineering, Art and Architecture, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
4 Assistant Professor, Department of Art, Institute of Society and Media, ISF.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Fighting scenes are important for Iranian miniature that have often manifested in illustrated Shahnameh. One of turbulent fighting scenes, is a page of Tahmasebi Shahname with Abdolaziz painting under the topic “The Armies of Iran and Turan collide in Hamavan Mountain” from Safavid era.   Since all Shahnameh ancient events are affected by confrontation of truthfulness and untruth, researcher is trying to debate and analyze the said miniature about good and evil forces through iconography. The main question is what is the story in this picture and how good and evil forces are read and received meaning beyond main roles of this miniature by iconography method. The method of this research is analytic descriptive with iconography approach and the resources are from library. From this research and based on literary and visual evidence such results are obtained: the poems of the context of this miniature is related to the Iranians and Turanians battle in mountain range of kaserood and before Hamavan battle. Also based on litrary evidence, the narration of this picture shows a battle that happened before Hamavan battle. Also the main roles used in this picture represents the concepts of confrontation of good and evil. Tthese concepts are presented through symbolic main roles like Iranian red and green flags, Heidary hats of Safavid soldiers. Actually these soldiers are  connected with  Iranian  ancient warriors for defending land of Iran against demonic forces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • “Good and evil”
  • “Turanian”
  • “Hamavan”
  • “Iconography”

مراجع

منابع   
آژند، یعقوب (1395). نگارگری ایرانی/ جلد اول. تهران: سمت.
آموزگار، ژاله (1399). زبان، فرهنگ و اسطوره (مجموعه مقالات). تهران: معین.
احمدی­نیا، محمدجواد (1393). نگاره­های شاهنامه طهماسبی: از هاروارد تافرهنگستان هنر. فصلنامه نقد کتاب هنر، 1، 54-37.
اعتمادی، الهام (1396). بررسی رویکرد آیکونولوژی در مواجهه با نقاشی دوران پیشامدرن ایرانی. دوفصلنامۀ مبانی نظری هنرهای تجسمی، 2 (1)، 49-60.
اعتمادی، الهام (1400). عنوان و نقاشی ایرانی؛ خوانش آیکونوگرافیک تک­نگاره دو دلداده و پیرزن مشاطه. نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 85، 53-43.                      

ابن­ترکه، علی بن محمد (1378). شرح فصوص الحکم ابن عربی، جلد اول. قم: بیدار.

اسماعیل پورمطلق، ابوالقاسم (1398). اسطوره، ادبیات و هنر. تهران: نشر چشمه

دوستخواه، جلیل (1400). اوستا/ گزارش و پژوهش. تهران: مروارید.                   

بهار، مهرداد (1381). از اسطوره تا تاریخ. تهران: نشر چشمه.

بنونیست، امیل (1394). دین ایرانی بر پایه متن­های معتبر یونانی. ترجمه: بهمن سرکاراتی. تهران: قطره.

پرایس، جون. ا (1398). فهم فلسفه/ جلد دو. ترجمه رضا علیزاده، تهران: روزنه.

پیرنیا، حسن؛ اقبال آشتیانی، عباس (1382). تاریخ ایران/ از آغاز تا انقراض اسلام، از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه. تهران: بهزاد.

سهرودی، شهاب­الدین یحیی (1372). مجموعه­ی مصنفات شیخ اشراق. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

حافظ­نیا، محمدرضا؛ ولی­قلی­زاده، علی (1386). دولت صفوی و هویت ایرانی. فصلنامه مطالعات ملی، 8 (32)،، 3-28.                                                                                                                      

حسین­خانی، الهام؛ امام­جمعه­زاده، سیدجواد (1398). تجزیه و تحلیل روابط ایران با بیگانگان در دوران کیانیان بر پایه شاهانمه فردوسی. پژوهشنامه ادب حماسی، 15 (29)، 120- 95.                                                                                                                    

حسینی­راد، عبدالمجید (1390). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موسسه هنرهای تجسمی معاصر و موزه هنرهای معاصر تهران.          

حسینی شاهرودی، مرتضی؛ دارابی، کوکب (1395). پاسخ­های فلسفی ملاصدرا و آگوستین به مساله شر. الهیات تطبیقی، 7 (15)، 1-14. 

دبیر­سیاقی، سیدمحمد (1400). شاهنامه فردوسی به نثر. تهران: قطره.

رستمی، فرزاد؛ خلیفه، مهدی؛ رشیدی آشجردی، مرتضی (1395). بررسی روابط ایرانیان و تورانیان به روایت شاهنامه فردوسی. مطالعه ادبیات، عرفان و فلسفه، 2 (19، 660-671.

 

رضایی اول، مریم؛ استاجی، ابراهیم (1398). فیل و بن­مایه­های اسطوره­ای حماسی و آیینی آن در منظومه­های حماسی ایران. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی، 55، 166-141.

سنایی (غزنوی)، مجدودبن آدم (1397). حدیقه الحقیقه. ویراستاران: سید مهدی زرقانی؛ محمد جعفر یاحقی، تهران: سخن.

شهبازی، علیرضا شاپور (1399). زندگینامه تحلیلی فردوسی. ترجمه، هایده مشایخ، تهران: هرمس.                                                                                                                                                

فردوسی، ابوالقاسم (1400). شاهنامه/ بر پایه چاپ مسکو/ جلد اول، تهران: هرمس. 

فردوسی، ابوالقاسم (1378). شاهنامه. تهران: امیرکبیر.                                                                                                                                                                                                                                           

عبدی، ناهید (1390). بررسی نقشمایه­های آیکونوگرافیک از ورای شاهنامه بایسنقری و طهماسبی. نشریه کیمیای هنر، 3، 110-99.                                                                             

عبدی، ناهید (1391). درآمدی بر آیکونولوژی/ نظریه­ها  و کاربردها. تهران: سخن.

عفیفی، رحیم (1383). اساطیر و فرهنگ ایران. تهران: توس.

فرای، ریچارد. ن (1368). میراث باستانی ایران. ترجمه، مسعود رجب­نیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی

کاوندی کاتب، ابوالفضل (1394). جغرافیای سیاسی در شاهنامه. تهران: شرکت سهامی انتشار.

کورکیان، آن. ماری؛ مرزبان، پرویز (1377). باغ­های خیال. ترجمه پرویز مرزبان، تهران: فرزان.                                         

کرتیس، وستا سرخوش (1395). اسطوره­های ایرانی. ترجمه: عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.

مختاریان، بهار (1395). نظریه و روش در تحلیل و تفسیر تصویر. چیدمان، 5 (14)، 24-32.

ماه­وان، فاطمه (1395). شاهنامه­نگاری/ گذر از متن به تصویر. تهران: معین.

مسکوب، شاهرخ (1399). ارمغان مور/جستاری در شاهنامه. تهران: نشر نی.

مولودی­آرانی، علی (1401). شمایل­نگاری روایت­های شاهنامه­ای پیش و پس از فردوسی توسی. تهران: خاموش.

میرزایی (جوانشیر)، فرج­الله (1397). حماسه داد. تهران: جام.

 نصری، امیر (1398). رویکرد شمایل­نگاری و شمایل­شناسی در مطالعات هنری. نشریه رشد آموزش هنر، 23، 64- 56 .

هال، جیمز (1390). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه، رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.

هینلز، جان (1382). شناخت اساطیر ایران. ترجمه، ژاله آموزگار، احمد تفضلی، تهران: نشر چشمه.                      

یاحقی، محمد جعفر (1398). فرهنگ اساطیر و داستان واره­ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.

یعقوب­زاده، آزاده؛ عبدالهی، ابوافضل؛ عباس­زاده، محمد؛ میرزایی، عبدالله؛ صدقی، ناصر (1400). هنر درباری و خشونت نمادین (مورد مطالعه: قالی عصر صفوی). جامعه­شناسی فرهنگ و هنر، 3 (29)، 101-78 .                                      

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار