تبارشناسی برساختِ تاریخی نیچه‌ی ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی فرهنگی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

2 دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

10.22034/scart.2025.140458.1436

چکیده

اندیشه‌های نیچه در جوامع و در دوره‌های تاریخی مختلف به شکل‌های متفاوت فهم و برساخت شده است. هدف این مقاله چگونگی برساخت تاریخی ترجمه آثار و فهم نیچه‌ای در ایران است. روش تحقیق در این مطالعه، تبارشناسی فوکو است. التفات نیچه به شرق بویژه فرهنگ و اسطورۀ ایرانی موجب توجه و تعامل متفکران ایرانی به نیچه شد. جامعه و متفکران ایرانی نیچه را به شکل در-زمانی و همزمانی و متناسب با فرهنگ ایرانی برساخت و احضار نموده‌اند. کانون اصلی توجه ایرانیان به نیچه حاکی از یک خلأ و فقدانی است که جامعه ایرانی احساس کرده است. در دوره‌بندی‌های مختلف برخی مباحث و مفاهیم نیچه در ایران از زبان مبدأ (آلمانی/ انگلیسی) به زبان مقصد(فارسی) بر مبنای اتفاقات حال فهم و برساخت شده است. در دورۀ اول، وی را با استعاره‌ها و مفاهیم مختلفی از قبیل مؤمن، بت‌شکن، حکیم، دارای روح اشراقی، دارای روح حماسی، ایرانی‌مآب و... نام‌گذاری و مفصل‌بندی کرده‌اند. در دورۀ دوم که مصادف با انقلاب و جنگ است وجه اِشراقی و ضدمدرنیته نیچه در ایران برجسته‌سازی شد. در دورۀ سوم یا پساانقلابی عصر به بن‌بست رسیدن ایدئولوژی‌هاست و جامعه با بی‌نظمی(خائوس) و آنومی اجتماعی مواجه شده است. در این دوره آثار زیادی از نیچه در ایران ترجمه و تألیف شدند و چهرۀ آنتاگونیستی و نهیلیستی نیچه به شکل استعاری و تبارشناسانه آشکار شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The genealogy of historical construction of Nietzsche in Iran

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mobini Shoorestani 1
  • Ali Yaghoobi Chooberi 2
1 PH.D. student of Cultural Sociology, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran
2 Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, University of Gilan. Rasht, Iran
چکیده [English]

Nietzsche's ideas have been understood and constructed in different ways in different societies and historical periods. The purpose of this article is how to construct the historical translation of Nietzsche's works and understanding in Iran. The research method in this study is Foucault's genealogy. Nietzsche's attention to the East, especially Iranian culture and mythology, caused the attention and interaction of Iranian thinkers with Nietzsche. Iranian society and thinkers have created and summoned Nietzsche in a timely and synchronistic way and in accordance with Iranian culture. The main focus of Iranians' attention to Nietzsche indicates a void and loss that Iranian society has felt. In different periodizations, some of Nietzsche's topics and concepts in Iran have been understood and constructed from the source language (German/English) to the target language (Persian) based on current events. In the first period, he has been named and elaborated with various metaphors and concepts such as believer, idol breaker, sage, with an enlightened spirit, with an epic spirit, Iranian-looking, etc. In the second period, which coincides with the revolution and the war, Nietzsche's enlightenment and anti-modernism were highlighted in Iran. In the third or post-revolutionary period of the era, ideologies have reached a dead end and the society has faced disorder (chaos) and social anomie. During this period, many works of Nietzsche were translated and written in Iran, and the antagonistic and nihilistic face of Nietzsche was revealed in a metaphorical and genealogical way.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Construction"
  • "discourse analysis"
  • "genealogy"
  • "calling"
  • "Nietzschean understanding"
منابع
آشوری، داریوش (1392). درباره نیچه (مقدمه‌ای بر کتاب فراسوی نیک و بد نیچه). تهران، انتشارات خوارزمی.
آشوری، داریوش (1387). حاشیه‌های ترجمه در کتاب چنین گفت زرتشت؛ کتابی برای همه کس و هیچ کس. ترجمۀ داریوش آشوری، تهران، انتشارات آگاه، چاپ بیست و هشتم.
آلتوسر، لویی (1400). دربارۀ بازتولید. ترجمۀ هومن حسین‌زاده، تهران: انتشارات دمان.
احدیان، لیلی (1391). ابر انسان نیچه، پایان­نامه. دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) - قزوین - پژوهشکده ادبیات، استاد راهنما محمد حسن حیدری علی فتح طاهری، سال انتشار 1391.
احمدی، بابک (1378). ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز.
احمدوند، شجاع و سلگی، محسن (1393). مبانی اندیشه فردریش نیچه و اقبال لاهوری با تاکیدی بر انسان شناسی و فلسفه سیاسی. فصل‌نامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، 2(8)، 168-141.
اژدریان‌شاد، زلیخا (1396). تحلیلی بر روش تبارشناسی در اندیشۀ نیچه. دو فصل‌نامة فلسفی شناخت، پژوهش‌نامة علوم انسانی، 10 (77)، 18-7.
استراترن، پل (1399). آشنایی با نیچه. ترجمۀ مهرداد جامعی ندوشن، تهران: نشر مرکز.
استرن، جوزف (1378). نیچه. مترجم: عزت‌الله فولادوند، تهران، طرح نو.
انسل پیرسون، کیت (1400) چگونه نیچه بخوانیم. ترجمه لیلا کوچک‌منش، تهران، نشر نی.
بامدادصوفی، جهانیار (1397). تبارشناسی روش‌های تحقیق در علوم انسانی. فصل‌نامۀ علمی- پژوهشی مطالعات مدیریت (بهبود و تحول)، 27( 97)، 101- 75.
بیلسکی، آندریوس (1395). قدرت، تاریخ و تبارشناسی: فردریش نیچه و میشل فوکو. ترجمۀ پرستو منتشلو و عارف نریمانی، فصل‌نامه علمی-تخصصی تاریخ‌نامه خوارزمی، 4(1)، 84-73.
پیرسون، کیت آنسل (1375). هیچ‌انگاری تمام­عیار. ترجمه محسن حکیمی. تهران، انشارات خجسته، چاپ اول.
دلوز، ژیل و گتاری، فلیکس (1396). فلسفه چیست؟. ترجمه محمدرضا آخوندزاده، تهران، نشر نی.
شمس، الهام؛ کریمی، بیان؛ محمدزاده، مهدی (1401). واکاوی مفهوم فوکوییِ هیولا در تابلو ندیمه‌ها اثر ولاسکز. جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، 4(1)، 34-21.
جوکاری، مهناز و حسام‌پور، سعید (1401). برساخت بدن و هویت‌یابی دختران در رمان نوجوان ایرانی (بررسی موردی آثار عباس جهانگیریان). فصلنامه علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، 4 (3)، 66-47.
حنایی کاشانی، سعید (1396). سخنرانی با عنوان «فهم و دریافت نیچه در ایران». تهران.
جهاندیده، سینا (1397). ترجمۀ آثار فروید و چرخش‌های گفتمان فرویدی در ایران. فصلنامه مترجم، 27 (65).
رابینسن، دیو (1380). نیچه و مکتب پست‌مدرن. ترجمه: ابوتراب سهراب، فروزان نیکوکار، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، اول.
رشیدیان، عبدالکریم (1393). فرهنگ پسامدرن. تهران: نشر نی.
رضوی، مسعود (1383). طلوع ابرانسان. شرکت انتشارات نقش جهان مهر.
سهرابی، رضا و فتح­زاده، حسن (1395). خاستگاه ارزش‌ها از نگاه نیچه. مجله علمی ـ پژوهشی متافیزیک،  8(22)، 78- 6.
شلر، ماکس (1392). کین‌توزی. ترجمة صالح نجفی و جواد گنجی، چاپ دوم، تهران: ثالت.
ضیمران، محمد. (1382). نیچه پس از هیدگر، دریدا و دولوز. تهران، انتشارات هرمس، اول.
صمیم، رضا (1395). زایش دوبارۀ حماسه از فلسفۀ نیچه. مجله پژوهش‌های فلسفی،10(19)، 301-273.
عباس‌زاده، محمد و همکاران (1397). بررسی ابعاد صرفی فرایندهای معادل گزینی مفاهیم علم جامعه شناسی در زبان فارسی. فصل‌نامه معنا و نشانه، 1(1)، 104-126.
فروغی، محمدعلی (1317). سیر حکمت دراروپا. تهران، انتشارات زوار.
فوکو، میشل (1394). نیچه، تبارشناسی، تاریخ، از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران، نی.
فوکو، میشل (1396). الفاظ و اشیا باستان‌شناسی علوم انسانی. ترجمۀ فاطمه ولیانی، چ1، تهران: ماهی.
فونتانا جیوستی، گوردانا (1984). فوکو برای معماران. ترجمۀ احسان حنیف، تهران، قکر نو.
فولادوند، حامد (1397)، نیچه، عرفان و جهان ایرانی. تهران: انتشارات شما.
فولادوند، حامد (1384). جاذبه نیچه در ایران امروز. بازتاب اندیشه، 62، 55-48.
فولادی، علیرضا (1397). ریشه‌شناسی تبارشناختی و کاربرد آن در زبان فارسی. دوفصل‌نامة علمی ـ پژوهشی مطالعات زبانی و بلاغی، 9 (17)، 188-166.
کردفیروزجایی، یارعلی (1386). چنین گفت نیچه؛ معرفی و نقد فیلسوفان مغرب زمین. تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان، اول.
لاهوری، محمد اقبال (1343). کلیات اقبال لاهوری. به اهتمام احمد سروش، کتابخانه سنایی.
لچت، ان (1377). پنجاه متفکر بزرگ معاصر از ساختارگرایی تا پسامدرنیته. ترجمه محسن حکیمی، تهران: خجسته.
مانهایم، کارل (1355). ایدئولوژی و اتوپیا. ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران: نشر دانشگاه تهران.
مقدم‌شاد، محمود (1393). کین‌توزی به مثابه محرکۀ عملیات انتحاری: تاملی در آرای ماکس شلر. دانشگاه تهران.
نیچه، فردریش (1352). چنین گفت زرتشت. ترجمه داریوش آشوری، تهران: نشر آگه.
نیچه، فردریش (1377). تبارشناسى اخلاق. ترجمه داریوش آشورى، تهران: آگه، چاپ دوّم.
نیچه، فردریش (1388). تبارشناسی اخلاق. ترجمۀ داریوش آشوری، تهران: آگه.
نیچه، فردریش (1390). فراسوی نیک و بد. ترجمۀ داریوش آشوری، تهران: خوارزمی.
نیچه، فریدریش (1382). چنین گفت زرتشت؛ کتابی برای همه­کس و هیچ­کس. مترجم: داریوش آشوری، تهران، انتشارات آگه.
نیچه، فریدریش (1383). در باب حقیقت و دروغ به مفهومی غیراخلاقی. ترجمۀ مراد فرهادپور، فصلنامه ارغنون، 3، 121-136.
هایدگر، مارتین (1388). نیچه. ترجمۀ ایرج قانونی، تهران: آگه.
هوشنگی، مجید (1394). آبشخورهای متنی و فرامتنی نیچه در فرهنگ ایرانی. هشمین همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، قابل دسترسی در  http://www.anjomanfarsi.ir/pdf/pa8/1148.pdf
هوشیار، محمدباقر (1382). مقدمه بر: کتاب فریدریش نیچه: ارادۀ معطوف به قدرت. تهران: فروزان.
یعقوبی چوبری، علی و محمدزاده، حمیده (1401). بررسی و نقد کتاب کین‌توزی. پژوهش‌نامة انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 22(1)، 449- 472.
 
References
Burr, V. (2003). Social Constructionism. Taylor & Francis: Routledge. 
Foucault, M. (1971). The Order of Things.  New York, Published by Pantheon Books
Foucault, M. (2002). Archeology of Knowledge. Trans by. Alan Sheridan, Routledge.
Foucault, M. (2000). Truth and Juridical Forms. Volume 3, edited by J. Faubion, New York, New Press.
Fontana-Giusti, G. (2013). Foucault for Architects. London and New York, Routledge.
Russell, B. (1945). A History of Western Philosophy. New York: Simon and Schuster. pp.766 - 770.
Sleinis, E. (1994). Nietzsche’s Revalution of Values. A Study in Strategies. Urbana and Chicago: University of Illinois Press.
Schrift, A. D. (1995). Nietzsches French Lagacy: A Geealogy of Postmodern. New York: Routledge.
Williams, J. (2005). Understanding Poststructuralism. Gutenberg Press.