مطالعه تطبیقی ریخت‌شناسی قصه‌های پریان فارسی بر اساس الگوی ولادیمیر پراپ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسادکترا دانشگاه لرستان دانش‌آموخته دکتری دانشگاه شهرکرد و مدرس دانشگاه

2 استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی،دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

10.22034/scart.2025.142478.1628

چکیده

 ولادیمیر پراپ معتقد بود در طبقه‌بندی قصه‌ها باید آن‌ها را از طریق استخراج عناصر محوری شان مطالعه کرد، نه این‌که از بیرون چیزی بر این متون تحمیل نمود. در مطالعة قصه‌ها همچنین باید از دیگر روش‌های علوم تجربی، که قابلیت تکرار و کاربردی دقیق دارند، استفاده کرد. پژوهش حاضر با تأکید بر نظریة ساخت‌گرایی پراپ، به دنبال تحلیل ساختار روایی کلی در گزیده‌ای از قصه‌های پریان به زبان فارسی و توضیح کارآمدی یا ناکارآمدیِ نظریة پراپ در تبیین ساختارهای روایی این قصه‌ها و میزان انطباق آنها با الگوی ریخت­ شناسی مذکور است. در این پژوهش سه قصه مربوط به پریان بختیاری به زبان فارسی، بر اساس الگوی ساختاری قصه‌های پریان پراپ بررسی می‌شوند و خویشکاری‌های هر قصه مشخص می‌گردد. یافته‌های به دست آمده نشانگر آن است که الگوهای حاکم بر این قصه­ ها در برخی موارد با الگوی قصه­ های پریان روسی متفاوت است؛ الگوی پراپ برآمده از بررسی قصه ­های روسی است و با الگوی حاکم بر قصه­های ملل دیگر، از جمله قصه ­های بختیاری در بخش­ هایی متفاوت است. بسیاری از خویشکاری‌های موجود در قصه‌های پریان روسی در قصه‌های بختیاری، و متقابلاً برخی از خویشکاری‌های موجود در قصه‌های پریان بختیاری از جمله توجه به معنویات، خرافات و اساطیر در الگوی پراپ جایگاهی ندارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A comparative study of the morphology of Persian tales based on the model of Vladimir Propp

نویسندگان [English]

  • Parvin Gholamhoseini 1
  • Ali Heydari 2
1 Postdoctoral researcher at Lorestan University, Doctoral student of Shahrekord University and university lecturer
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Lorestan, Khoramabad, Iran
چکیده [English]

Vladimir Propp believed that in classifying tales, they should be studied by extracting their central elements, rather than imposing something on these texts from the outside. In studying tales, other empirical methods that are repeatable and accurately applicable should also be used. Emphasizing Propp's theory of structuralism, the present study seeks to analyze the overall narrative structure in a selection of fairy tales in Persian and to explain the effectiveness or ineffectiveness of Propp's theory in explaining the narrative structures of these tales and their degree of compliance with the aforementioned morphological pattern. In this study, three tales related to Bakhtiari fairies in Persian are examined based on the structural pattern of Propp's fairy tales, and the features of each tale are determined. The findings indicate that the patterns governing these tales are in some cases different from the pattern of Russian fairy tales; Propp's model is derived from the study of Russian fairy tales and differs in some respects from the model that governs the tales of other nations, including Bakhtiari tales. Many of the features found in Russian fairy tales have no place in Bakhtiari tales, and conversely, some of the features found in Bakhtiari fairy tales, including attention to spirituality, superstitions, and mythology, have no place in Propp's model.

کلیدواژه‌ها [English]

  • constructionist linguistics
  • morphology
  • prop
  • Russian fairy tales
  • Persian fairy tales

مراجع

منابع
ابن­خلدون، عبدالرحمن (1388). مقدمه. ترجمه محمدپروین گنابادی، چاپ دوازدهم، تهران: علمی فرهنگی.
ابن­سینا (1331).کنوزالمعزمین. چاپ جلال­الدین همائی، تهران: انجمن آثار ملی.
اسکولز، رابرت (1379). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ فرزانۀ طاهری، چاپ اول، تهران: آگه.
اشرفی، بتول؛ تاکی، گیتی؛ بهنام‌فر، محمد (1394). تجزیه و تحلیل داستان حضرت یوسف (ع) در قرآن کریم بر اساس نظریه پراپ و گریماس. جستارهای زبانی، 6 (7)، 33-52.
براتی، بهاره؛ اکبرزاده نیاکی، زهرا (1403). نقد اسطوره‌ای آثار منیر فرمانفرماییان به روش اسطوره‌سنجی ژیلبر دوران. جامعه­شناسی فرهنگ و هنر، 6 (2) 20-31.
پاینده، حسین (1398). نظریه و نقد ادبی: درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای. چاپ دوم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
پراپ ولادیمیر، یاکوولویچ (1401). ریخت‌شناسی قصه‌های پریان. ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران: توس.
________ (1386). ریخت‌شناسی قصه. ترجمة م. کاشیگر، تهران: نشر روز.
_________ (1371). ریشه­شناسی قصه‌های پریان. ‌ترجمۀ فریدون بدره‌ای، چاپ اول، تهران: توس.
تودورف، تزوتان (1379). بوطیقای ساختارگرا. ترجمة محمد نبوی، تهران: آگه.
جباری، نجم‌الدین؛ حق‌شناس، علی‌محمد (1381). انواع روایی سنتی در ادب فارسی. ضمیمة مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران،  175-195.
حاجی خلیفه (1410). کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
حیدری، علی؛ فتح­الهی، علی (1396). دگردیسی قربانی در اساطیر و ادیان. مجموعه مقالات دوازدهمین همایش انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، کرمانشاه، 2966-2986.
خدیش، پگاه (1387). ریخت­شناسی افسانه­های جادویی. تهران: علمی و فرهنگی.
خراسانی، محبوبه (1383). ریخت­شناسی هزار و یک شب. فصلنامة پژوهش­های ادبی. 6، 45ـ66.
دهقانیان، جواد؛ نوروزی، اسدالله؛ پارسانسب، مهناز (1395). ریخت­شناسی قصه­های قشقایی براساس نظریة ساختگرایی. فصلنامة فرهنگ و ادبیات عامه، 4 (10)، 113ـ139
رحمانیان، داریوش (1379). افسانه‌های لری، بختیاری و شوشتری. تهران: مرکز.
رنجبر، محمدعلی؛ غفوری، عاطفه (1393). ریخت‌شناسی قصه‌های ایرانی با تمرکز بر نقش زن و قصه‌های منطقة آذربایجان. پژوهش‌های ادبی و بلاغی، 2 (1)، 47-63.
سجادی مطلق، معصومه (1395). ریخت­شناسی قصه­های شفاهی آذربایجان بر اساس  نظریة پراپ. پایان­­نامةکارشناسی ارشد، استاد راهنما: عالیه یوسف­­فام، دانشگاه آزاداسلامی واحد تهران مرکزی.
سلیمی، سمیرا (1391). تحلیل ساختاری کتاب گل به صنوبر چه کرد بر اساس نظریه­های ولادیمیر پراپ. پایان­نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سید کاظم موسوی. دانشگاه شهر کرد.
شمیسا، سیروس (1387). انواع ادبی. چاپ سوم، تهران: فردوس.
صدری، مینا؛ عصمتی، حسین (1398).  ریخت شناسی خواب نگاره‌های شاهنامة تهماسبی بر اساس نظریه پراپ. هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، 24 (4)، 65-76.
عفیفی، رحیم ( 1371). مثل‌ها و حکمت‌ها درآثار شعرای قرن 11-3 هجری. تهران: سروش.
قدمیاری، کرمعلی؛ نوری، و سمیه (1391).  بازتاب باورهای عامیانه و عقاید خرافی در شعر ادیب الممالک فراهانی. هفتمین همایش ترویج زبان و ادب فارسی، 7، 833-857.
گراوند، علی (1393). ریخت­شناسی قصه­های غزلیات عطار. مجلة فنون ادبی دانشگاه اصفهان، 6 (1)، 97ـ 114.
_______ (1388). بوطیقای قصه در غزلیات شمس. چاپ اول، تهران: معین.
ماسه، هنری (1357). معتقدات و آداب ایرانی. تبریز: موسسه انتشارات تاریخ و فرهنگ ایران.
مالمیر، تیمور؛ ناصری، شهلا (1403). تحلیل پیکربندی روایت و کانونی‌سازی در رمان پیکر فرهاد. فصلنامه جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، 6 (1)، 98-111.
موسی‌پور، ابراهیم (1387). دوازده+یک؛ سیزده پژوهش درباره طلسم، تعویذ و جادو. چاپ اول، تهران: کتاب مرجع.
میرصادقی، جمال (1385). عناصر داستان. تهران: سخن.
یاحقی، محمد جعفر (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چ 2، تهران: سروش.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار