بازنمایی نقش فرشته در پرده‌های نقاشی قهوه خانه ای و نگارگری معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی ،واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار، گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

10.22034/scart.2025.141299.1527

چکیده

پژوهش حاضر به تحلیل تأثیر مولفه‌های دینی بر بازنمایی نقش فرشته در نقاشی  قهوه­ خانه­ ای و نگارگری دوران معاصر در ایران می­پردازد. ضرورت پرداختن به این موضوع از اهمیت نمادگرایی به عنوان یکی از موثرترین ابزارهای انتقال معنا نشأت می­ گیرد که همواره مورد توجه هنرمندان اسلامی بوده است. در عرف عام جوامع اسلامی، فرشتگان موجوداتی تخیلی هستند که در ادبیات، افسانه ­ها و داستان­های ملی و مذهبی مردمان این جوامع  به انحا مختلف بازنمایی شده ­اند. از این رو تصاویر و نقاشی ­های فرشتگان حاوی رمزگان و دلالت­هایی ­اند که معرف شیوه­ های اندیشیدن آدمیان در برهه­ های متفاوت در باب موجودات آسمانی هستند. پژوهش حاضر در صدد است گونه ­های مختلف تصاویر فرشتگان در نقاشی­ های قهوه­ خانه ­ای و نیز در نگارگری ایرانی در دوران معاصر را با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی مطالعه کند. میدان مطالعه مشتمل است بر پرده‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای مربوط به دوره قاجار و پهلوی اول موجود در موزه‌ها و نیز آثار نگارگری معاصر که نقش فرشته را بازنمایی کرده‌اند. انتخاب این آثار بر مبنای سه ملاک «حضور آشکار یا نمادین نقش فرشته در اثر»، «اصالت اثر» و «تنوع زمانی و مکانی برای پوشش دگرگونی‌های تاریخی ـ فرهنگی» انجام گرفته است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که به ­لحاظ ظاهری، فرشته ­های اسلامی نمایی انسان ­گونه، واقع‌گرا و با خصوصیاتی معمول دارند اما هنرمند، جز در دوره ­هایی خاص، برای آنان جنسیت قائل نشده است. فرشته­ ها از این حیث در هاله ­ای مقدس بازنمود یافته ­اند. فرشتگان نمایی از درون انسان را به نمایش می­ گذارند و انسان را در جدال با نفس خویش یاری می‌کنند. در برخی آثار، فرشته ­ها در نقش فرشته عدالت اکثرا با چشمانی بسته و شمشیر به دست نمایانده شده و همیشه در حال نبرد با نیروی شر می ­باشند، اما در برخی آثار نیز آنان به صورت زنان جوانی نمایش داده شده­‌اند. نتایج همچنین حکایت از آن دارد که با وجود تقدس فرشته و جایگاه آن در تمامی ادیان، بازنمایی نقش فرشته در جهان­ بینی اسلامی متناسب با فضای حاکم و نیز رویکردهای هنری هر دوره دچار تحول شده است و به ­تدریج جنبه قدسی فرشته کم­رنگ شده و وجوه مادی و انسانی آن برجسته  شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Representation of the role of the angel in coffeehouse paintings and contemporary painting

نویسندگان [English]

  • Ramak Rahbar 1
  • Hossein Ardalani 2
1 PhD Student of Comparative and Analytical History of Islamic Art, Tehran Markaz Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Art Philosophy, Faculty of Art and Architecture, Hamadan Branch, Islamic Azad University, Hamadan, Iran
چکیده [English]

The present study analyzes the influence of religious elements on the representation of the role of angels in coffeehouse paintings and contemporary Iranian painting. The necessity of addressing this issue stems from the importance of symbolism as one of the most effective means of conveying meaning, which has always been of interest to Islamic artists. In the common practice of Islamic societies, angels are imaginary beings that have been represented in various ways in the literature, legends, and national and religious stories of the people of these societies. Therefore, images and paintings of angels contain codes and implications that represent the ways in which people think about celestial beings at different times. The present study aims to study the different types of images of angels in coffeehouse paintings and in contemporary Iranian painting using the qualitative content analysis method. The field of study includes coffeehouse paintings from the Qajar and early Pahlavi periods in museums, as well as contemporary paintings that depict the role of an angel. The selection of these works was based on three criteria: “the explicit or symbolic presence of the angel in the work”, “the originality of the work”, and “the diversity of time and place to cover historical and cultural changes”. The results of the study show that, in appearance, Islamic angels have a human-like, realistic appearance with common characteristics, but the artist, except in certain periods, did not assign gender to them. In this respect, angels are represented in a sacred aura. Angels show a view of the inside of man and help man in his struggle with his own soul. In some works, angels in the role of angels of justice are mostly depicted with closed eyes and swords in hand, and are always fighting the forces of evil, but in some works they are also depicted as young women. The results also indicate that despite the sanctity of angels and their place in all religions, the representation of the role of angels in the Islamic worldview has changed in accordance with the prevailing atmosphere and artistic approaches of each period, and gradually the sacred aspect of angels has faded and their material and human aspects have become prominent.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religious components
  • representation
  • angel
  • painting
  • contemporary

مراجع

منابع
بلوکباشی، علی (1380). شمایی تمایل‌نگاری در حوزه هنرهای عامه ایران. کتاب ماه هنر 31(32)، 7-3.
پرتوی، پروین (1386). تحلیل کیفی در مطالعات هنری با تأکید بر شیوه­های گردآوری داده­ها، تحلیل محتوا و تجزیه و تحلیل تطبیقی. نشریۀ پژوهشنامۀ فرهنگستان هنر، 3 (1)، 1-18.
حسامی، حمیدرضا؛ شیخی، علیرضا (1401). سیر تحول دیونگاری در نگارگری ایرانی با تأکید بر شاهنامه­مگاری از دورۀ ایلخانی تا پایان دورۀ قاجار. نگره، 17 (64)، 105-125.
حسین‌آبادی، زهرا؛ محمدپور، مرضیه (1395). بررسی تأثیر نقّاشی­های قهوه­خانه­ای با موضوعات مذهبی بر روی باورهای عامه مردم. مجله جلوه هنر. 5(16)، 98-82.
حکیم، اعظم؛ دادور، ابولقاسم (1397). مطالعه تطبیقی روایت‌پردازی دینی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای و گوتیک. فصلنامه نگره، 47(13)، 109-94.
خان‌سالار، زهرا (1386). تصویرنگاری در هنر عامیانه (خیالی نگاری). فرهنگ مردم، 21(22)، 63-55.
خزعلی، مرضیه (1387). بررسی ماهیت فرشتگان از دیدگاه ادیان الاهی. فصلنامه اندیشه نوین دینی، 4(12)، 184-153.
داعی الاسلام، محمدعلی (1364). فرهنگ نظام. تهران: شرکت دانش.
رجالی تهرانی، علیرضا (1378). فرشتگان. قم: نشر دفتر تبلیغات اسلامی.
شایگان، داریوش (1384). هانری کربن: آفاق تفکر معنوی اسلام ایرانی. ترجمه باقر پرهام. تهران: فرزان.
شصتی، شهره؛ پشتونی­زاده، آزاده (1401). مطالعۀ تطبیقی مفهوم نقش فرشته در آثار حجت امانی به­مثابه هنر معاصر و نگارخانه­های دورۀ قاجار. باغ نظر، 19 (108)، 17-28.
شیخی، علیرضا و قرائی، نسیم (1395). تحلیل بصری عنصر فرشته در آثار استاد محمود فرشچیان. فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، 10(9)، ص16-4.
قرائی، نسیم (1394). تحلیل بصری عنصر فرشته در نقاشی دوره اسلامی در ایران. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه عالی فردوس.
قزوینی، محمدبن زکریا (1390). عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
کامرانی، بهنام (1385). تبارشناسی فرشته در نقاشی ایران. کتاب ماه هنر، 69-52.
کفشچیان مقدم، اصغر؛ یاحقی، مریم (1390). بررسی عناصر نمادین در نگارگری ایران. باغ نظر، 19(7)،76-65.
کلبادی­نژاد، فائزه (1391). حقیقت فرشتگان. جهان نیوز آنلاین.
کوپر، ژان سی (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.
مهرنیا، سیدمحمد؛ گروسی، زینب (1401). تحلیلی بر عناصر روایی در نقاشی های مذهبی ـ قهوه­خانه‌ای. نشریه تخصصی هنرهای کاربردی، 2(3)، 104-89.
نصرالله­زاده، سیروس؛ نباتی مظلومی، یاسمن (1395). پیشینة تاریخی ایزدبانو نیکه/ فرشتة بالدار: تداوم یک بن­مایه از اشکانیان تا قاجار. فصلنامه پژوهشهای علوم تاریخی، 8(2)، 134-115.
نورمن، کی. دنزین؛ ایوناس، لینکلن (1403). کتاب راهنمای پژوهش کیفی. ترجمه عبدالله گیویان و محمد سروی­زرگر، تهران: شرکت دانش­پژوهان نوآور رسان­یوم. 
هال، استوارت (1403). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی. ترجمۀ احمد گل­محمدی، تهران: نشر نی.
هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
یاحقی، محمد جعفر (1386). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی. تهران: سروش.
References
Dissanayake, E. (2008). Art and Intimacy: How the Arts Began. University of Washington Press.
Elkins, J. (2017). Is Art History Global? Routledge.
Kuspit, D. (2011). The End of Art. Cambridge University Press.
Griffiths, J., & Hanna, A. (Eds.). (2020). Architectural Space and the Imagination: Houses in Literature and Art from Classical to Contemporary. Palgrave Macmillan.‏
Simpson, M. S. (2008). Mostly modern miniatures: Classical Persian painting in the early twentieth century. In Muqarnas, Volume 25 (pp. 359-396). Brill.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار